Hieronder een aantal stellingen met betrekking tot AI, en hoe ETZ en Aigency daar naar kijken in het kader van Ethiek en Maatschappij.
Het is inmiddels onethisch om AI niet in te zetten in de zorg
Uitleg
De stelling dat het onethisch is om AI niet in te zetten in de zorg, impliceert dat er een morele verplichting is om AI-technologieën te implementeren. Je zou kunnen stellen dat AI toenemend laat zien superieur te zijn aan de zorgverlener in de inzet van diagnostiek of therapie. Dan rijst de vraag of het niet inmiddels onethisch is dat brede implementatie zo lang op zich laat wachten.
ETZ: Oneens
Het standpunt van het ETZ is dat het belangrijk is om AI in de zorg serieus te overwegen. Hoewel het momenteel misschien niet onethisch is om AI niet in te zetten, vindt het ETZ het wel essentieel dat ziekenhuizen en zorgverleners de juiste voorbereidingen treffen voor de toekomst.
Er komt een duidelijke verschuiving aan in de zorg, waarbij AI een grotere rol zal spelen. Onderzoek toont aan dat AI-modellen in sommige gevallen beter in staat zijn om zeldzame ziektes te diagnosticeren of effectieve behandelplannen op te stellen dan menselijke zorgverleners. We zijn op dit moment nog niet in de fase waarin we deze tools breed en veilig kunnen inzetten, maar de snelheid van technologische ontwikkelingen maakt het waarschijnlijk dat dit op den duur gaat veranderen. Als zorginstellingen nu niet anticiperen op deze veranderingen en de randvoorwaarden voor de implementatie van AI niet op orde hebben, lopen ze het risico patiënten in de toekomst wel tekort te doen. Dit kan leiden tot een situatie waarin patiënten en zorgverleners niet kunnen profiteren van de voordelen die AI biedt, zoals snellere en nauwkeurigere diagnoses.
Kortom, hoewel het gebruik van AI op dit moment misschien nog niet strikt noodzakelijk is, is het cruciaal dat zorginstellingen zich voorbereiden op wat komen gaat. Door nu de juiste stappen te zetten, wil het ETZ ervoor zorgen dat wij in de toekomst aan de zorgbehoeften van patiënten kunnen blijven voldoen en hen de best mogelijke zorg kunnen blijven bieden.
Aigency: Eens
De zorgsector staat voor grote uitdagingen en AI kan en moet daar een integraal onderdeel van de oplossing in zijn. Niet omdat AI alle problemen oplost, maar omdat het een bewezen bijdrage kan leveren aan efficiëntie, besluitvorming en werkdrukverlichting. Het negeren van deze mogelijkheden, terwijl ze beschikbaar zijn, vinden wij onethisch. Vooral wanneer de mogelijkheden van AI de kwaliteit van leven en zorg voor patiënten kan verbeteren. Uiteraard vereist dit een zorgvuldige en ethisch verantwoorde implementatie, waarbij we kritisch blijven op hoe data verzameld en toegepast wordt, en met welk effect op de patiënt. Maar het uitgangspunt is helder: het niet inzetten van AI is geen neutrale keuze meer, het is een gemiste kans met ethische implicaties.
AI pakt banen af van hardwerkende mensen in de zorg
Uitleg
Een veelgehoorde angst is dat AI banen zal overnemen van zorgmedewerkers en ondersteunende medewerkers in de zorgsector.
Tegelijkertijd is het bekend dat er onvoldoende medewerkers in de zorg zijn om al het benodigde werk uit te voeren. Dat betekent dat er patiënten zijn die langer moeten wachten op zorg die zij nodig hebben.
ETZ: Oneens
Het ETZ is van mening dat AI niet bedoeld is om huidige banen te elimineren, maar om de zorg houdbaar te houden voor patiënt én zorgverlener. De huidige situatie in de zorg is dat er een groeiend gat is tussen de zorg die geleverd kan worden en de zorg die daadwerkelijk nodig is. Dit tekort aan personeel leidt tot overbelasting van zorgverleners. AI kan worden ingezet om deze werkdruk te verlichten, waardoor zorgverleners beter in staat zijn hun werk uit te voeren en niet uitvallen of de zorgsector verlaten.
Door AI in te zetten, hopen we de werkdruk terug te brengen naar een niveau dat haalbaar is voor zorgverleners. Dit betekent niet dat banen verloren gaan; in plaats daarvan zorgt AI ervoor dat hardwerkende zorgprofessionals hun werk kunnen blijven doen zonder overweldigd te worden door de werklast. Er zal altijd een plek zijn voor mensen die in de zorg willen werken, zelfs als de inzet van AI de efficiëntie verhoogt. Wellicht hebben we in de toekomst dan minder mensen nodig, maar dat is nu zeker niet het geval. Door inzet van AI slaan we de weg in naar een betere balans tussen vraag en aanbod in de zorg.
Aigency: Oneens
In onze visie is AI een waardevolle assistent voor zorgprofessionals, geen vervanger. De realiteit is dat veel zorginstellingen moeite hebben om vacatures gevuld te krijgen. AI kan bijdragen aan verlichting van werkdruk en het vergroten van werkplezier, juist omdat het de professional ondersteunt in plaats van vervangt. Door tijd vrij te maken van administratieve of repetitieve taken, kunnen mensen zich weer focussen op datgene waarin zij uniek zijn: menselijk contact, empathie, afwegingen maken. AI is dus niet de bedreiging, maar een kans om zorg menselijker én toekomstbestendiger te maken.
AI maakt de zorg minder menselijk
Uitleg
Het gebruik van AI zou kunnen leiden tot een afname van de menselijke maat en menselijk contact in de zorgverlening door vervanging met machine.
ETZ: Oneens
Het ETZ is van mening dat AI de zorg niet minder menselijk gaat maken, maar dat het juist kan bijdragen aan een meer persoonlijke benadering. AI-tools, zoals robots in de zorg, kunnen in sommige gevallen zelfs helpen om de menselijke interactie te verbeteren. Door de inzet van AI hebben zorgverleners meer tijd om zich te concentreren op directe patiëntenzorg, omdat administratieve taken en andere repetitieve taken worden verlicht. Het ETZ gelooft dat AI kan dienen als ondersteuning, waardoor zorgverleners beter in staat zijn om in te spelen op de behoeften van patiënten en hen de aandacht te geven die zij verdienen.
Aigency: Oneens
AI, mits goed toegepast, kan juist de menselijke kant van zorg versterken. Denk aan AI die helpt bij het opstellen van een behandelplan of AI die vroegtijdige signalen van verslechtering detecteert, dat zijn toepassingen die de zorgverlener ondersteunen, niet vervangen. Juist door routinematige en tijdrovende taken te automatiseren, ontstaat er meer ruimte voor het échte gesprek, aandacht en empathie. AI maakt de zorg dus niet minder, maar potentieel méér menselijk.
Een fout van AI is kwalijker dan een fout van een zorgverlener
Uitleg
Een veelgehoorde angst is dat AI banen zal overnemen van zorgmedewerkers en ondersteunende medewerkers in de zorgsector.
Fouten maken is menselijk, maar fouten van AI worden door de maatschappij niet of minder geaccepteerd dan fouten van een professional. Deze stelling volgt uit de uitgebreide aandacht die AI gerelateerde fouten krijgen in de media en maatschappij. Dat suggereert dat een fout gemaakt door AI kwalijker of schadelijker is dan een fout van een zorgverlener, maar is dat ook zo?
ETZ: Oneens
We stellen vaak hogere eisen aan AI dan aan mensen; denk bijvoorbeeld aan zelfrijdende auto’s, waarvan we geen ongelukken accepteren, terwijl we weten dat mensen in het verkeer veel ongelukken veroorzaken. Dat lijkt misschien logisch, maar is eigenlijk niet helemaal terecht. Zorgverleners zijn mensen, en we begrijpen dat zij door vermoeidheid, drukte, of beperkte informatie soms fouten maken. AI wordt niet moe, kan veel meer informatie tegelijk verwerken en laat digitale sporen na, waardoor fouten beter te herkennen en te verbeteren zijn. Toch beperken we de inzet van AI in de zorg door er veel strengere eisen aan te stellen dan aan mensen. Daardoor gaat mogelijk waardevolle tijd verloren, en lopen patiënten soms zorg mis die met AI misschien had kunnen worden verbeterd. Het is belangrijk om kritisch te blijven, maar ook om de balans tussen voorzichtigheid en vooruitgang goed te bewaken.
Aigency: Oneens
De ernst van een fout hangt niet af van wie of wat de fout maakt, maar van de context en gevolgen. AI mag niet op eigen houtje beslissingen nemen over leven of dood; het ondersteunt. De eindverantwoordelijkheid ligt bij de mens. Tegelijkertijd is het belangrijk dat AI-systemen goed zijn getest, uitlegbaar zijn en worden ingezet binnen duidelijke kaders. Dat wordt gedaan om de kans op fouten zo klein mogelijk te maken. De angst voor AI-fouten is begrijpelijk, maar mag niet uitmonden in een ongelijkwaardige beoordeling ten opzichte van menselijke fouten, die minstens zo veel risico’s kunnen meebrengen.
Vooroordelen (bias) in AI systemen zijn onvermijdbaar
Uitleg
Een veelgehoorde angst is dat AI banen zal overnemen van zorgmedewerkers en ondersteunende medewerkers in de zorgsector.
AI is zo goed als de data waarop het is getraind; oftewel: “garbage in, garbage out”. In veel datasets zijn minderheidsgroepen ondervertegenwoordigd, bijvoorbeeld omdat zij in aantal kleiner zijn of door ongelijke toegang tot zorg, zoals bij mensen met een lagere sociaaleconomische status. Deze scheve dataverzameling zorgt ervoor dat AI‑modellen beter werken voor groepen die veel in de data voorkomen en minder goed voor minderheden; dit heet bias in AI‑modellen.
ETZ: Eens
Bias is onvermijdelijk, maar door ons hier van bewust te zijn kunnen we wel zorgen dat de mogelijke gevolgen van bias in AI systemen worden gemitigeerd.
De beste aanpak is het verzamelen van meer evenwichtige, representatieve data. Het achteraf corrigeren van scheve modellen kan de prestaties voor minderheidsgroepen wel iets verbeteren, maar gaat vaak ten koste van de nauwkeurigheid voor andere groepen. Bias blijft daarom een onvermijdelijk probleem zolang de data niet volledig in balans is. Het is dan ook cruciaal om te weten voor welke groepen een AI‑voorspelling goed werkt en voor welke niet, zodat toepassingen verantwoord kunnen worden ingezet. Biasdetectie helpt ontbrekende of ondervertegenwoordigde gegevens in beeld te brengen, de datakwaliteit gericht te verbeteren en duidelijk te krijgen bij welke patiëntgroepen AI‑voorspellingen wél en niet betrouwbaar zijn. Zo kan AI in de zorg zo eerlijk en veilig mogelijk worden toegepast, met minimale benadeling van specifieke groepen.
Aigency: Eens
Bias in AI-systemen is onvermijdelijk en juist daarom is bewustwording en ethische reflectie essentieel. Omdat data waarop AI is getraind altijd een afspiegeling is van de waargenomen werkelijkheid, en die waarneming niet neutraal is, zijn vooroordelen onlosmakelijk verbonden met AI-systemen. Er bestaan mogelijkheden om data vooraf te corrigeren, maar ook dan kunnen andere vooroordelen geïntroduceerd worden in de data. Het probleem zit dus niet zozeer in de technologie zelf, maar in het gebrek aan inzicht of reflectie bij het gebruik ervan. Daarom investeren wij in educatie en transparantie, zodat AI ons kan helpen betere beslissingen te nemen zonder onbedoelde uitsluiting te veroorzaken.
AI is niet duurzaam
Uitleg
Een veelgehoorde angst is dat AI banen zal overnemen van zorgmedewerkers en ondersteunende medewerkers in de zorgsector.
Duurzaamheid is een belangrijk maatschappelijk thema, en het toenemende gebruik van AI heeft impact op het totale energieverbruik en daarmee op duurzaamheid. Vooral generatieve AI komt veel in het nieuws door het hoge energieverbruik ten opzichte van bijvoorbeeld een reguliere google zoekopdracht of het genereren van afbeeldingen.
ETZ: Joker
Het ETZ erkent dat AI op zichzelf staand niet altijd duurzaam is in vergelijking met traditionele, niet-AI-oplossingen, aangezien AI vaak veel rekenkracht vereist en daardoor in sommige gevallen aanzienlijke energie verbruikt. Het is daarom van groot belang om AI alleen in te zetten voor processen waar het echt nodig is. Dit vereist een zorgvuldige afweging van de keuzes die we maken over het gebruik van AI, zeker bij de inzet van generatieve AI, dat bekend staat als grote energieverbruiker.
Daarentegen kan de inzet van AI wel bijdragen aan duurzame zorgpraktijken als het wordt gebruikt om de efficiëntie van zorgprocessen te verbeteren en de werkdruk voor zorgverleners te verminderen. Dit stelt ons in staat om de beschikbare middelen effectiever te benutten, wat uiteindelijk kan leiden tot duurzamere zorg.
Bij het ETZ hanteren we een weloverwogen aanpak voor de inzet van AI, waarbij we de duurzaamheid nauwlettend in de gaten houden. Als er dan gekozen wordt voor AI, proberen we hierbinnen ook de meest duurzame keuzes te maken door te kiezen voor de lichtste AI-modellen die de taak goed kunnen uitvoeren en die weinig energie verbruiken. Op deze manier kunnen we streven naar een balans tussen de voordelen van AI en de noodzaak om duurzame zorgpraktijken te bevorderen.
Aigency: Oneens
Waar een vraag aan een groot taalmodel voorheen tot tien keer meer stroom verbruikte dan een Google-zoekopdracht, is dit inmiddels teruggebracht naar slechts één tot anderhalf keer. Daarnaast kan AI in de zorg juist bijdragen aan duurzaamheid: door efficiëntere planning, minder verspilling van middelen en snellere diagnosestelling neemt de ecologische voetafdruk van de sector als geheel af. AI is dus niet per definitie een belasting, maar kan, mits zorgvuldig toegepast, een hefboom zijn voor verduurzaming